Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cách sinh viên học trong hầu hết các ngành khoa học sức khỏe, và Răng Hàm Mặt không nằm ngoài chuyển động đó. Chỉ trong vài năm gần đây, AI đã đi từ một khái niệm công nghệ xa vời thành công cụ hiện diện ngay trong đời sống học tập hằng ngày: hỗ trợ tìm tài liệu, tóm tắt nội dung, giải thích khái niệm, mô phỏng tình huống lâm sàng, phân tích hình ảnh và gợi ý cách tiếp cận vấn đề. Các tổng quan gần đây về giáo dục nha khoa cho thấy AI đang được ứng dụng ngày càng rộng trong học tập, đánh giá, mô phỏng và phản hồi cá thể hóa cho người học.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của AI không chỉ đơn giản là bổ sung thêm một công cụ học tập mới. Nó đang đặt ra một câu hỏi căn bản hơn: sinh viên Răng Hàm Mặt cần học như thế nào để không bị công nghệ học thay mình? Đây là điểm rất đáng suy nghĩ. Vì nếu trước đây người học phải mất nhiều thời gian để tìm kiếm, chắt lọc và hệ thống hóa thông tin, thì nay nhiều khâu có thể được AI thực hiện gần như tức thì. Điều đó giúp tiết kiệm thời gian, nhưng đồng thời cũng tạo ra nguy cơ người học nhầm lẫn giữa “được hỗ trợ” và “thật sự hiểu”. UNESCO khi ban hành hướng dẫn về AI tạo sinh trong giáo dục đã nhấn mạnh rằng việc sử dụng AI phải đặt trong một cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, chú trọng thiết kế sư phạm, bảo vệ dữ liệu và năng lực đánh giá công cụ, thay vì để người học lệ thuộc thụ động vào công nghệ.

Với sinh viên ngành Răng Hàm Mặt, AI mở ra nhiều cơ hội học tập rất rõ. Người học có thể dùng AI để dựng dàn ý bài học, so sánh các khái niệm gần nhau, luyện trả lời vấn đáp, xây dựng câu hỏi tự kiểm tra, mô phỏng ca bệnh hoặc luyện tư duy chẩn đoán theo từng bước. Một nghiên cứu thực tế trên sinh viên nha khoa cho thấy nhóm sử dụng ChatGPT trong bài tập học tập có kết quả kiểm tra kiến thức tốt hơn nhóm chỉ dùng cách tra cứu tài liệu truyền thống. Điều này cho thấy nếu được dùng đúng, AI có thể làm tăng hiệu quả học tập và giúp sinh viên tiếp cận tri thức linh hoạt hơn.

Nhưng nếu chỉ nhìn AI như “trợ lý trả lời nhanh”, người học sẽ bỏ qua mặt khó hơn, cũng là mặt quan trọng hơn. Răng Hàm Mặt là ngành không thể học bằng trí nhớ thuần túy, càng không thể học bằng văn bản thuần túy. Đây là ngành đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa kiến thức nền, tư duy lâm sàng, kỹ năng thao tác, khả năng quan sát mô mềm – mô cứng, giao tiếp với bệnh nhân và ra quyết định có trách nhiệm. AI có thể gợi ý chẩn đoán phân biệt, có thể giải thích sơ đồ điều trị, có thể tóm tắt một guideline dài; nhưng AI không thể thay người học cảm nhận lực tay khi thao tác, quan sát sắc thái mô, nhận ra biểu hiện tâm lý của bệnh nhân, hay chịu trách nhiệm đạo đức cho một quyết định lâm sàng. WHO trong hướng dẫn gần đây về AI đa phương thức trong y tế cũng nhấn mạnh rằng các hệ thống này sẽ có ảnh hưởng rộng, nhưng việc ứng dụng phải đi kèm giám sát con người, quản trị rủi ro và bảo vệ an toàn người bệnh.

Chính vì vậy, học tập ngành Răng Hàm Mặt trong thời đại AI không phải là học ít đi, mà là học khác đi. Sinh viên cần chuyển từ kiểu học thiên về tích lũy thông tin sang kiểu học thiên về kiểm chứng, giải thích và ứng dụng. Khi AI đưa ra một câu trả lời, việc quan trọng không phải là chép lại nhanh hơn, mà là biết hỏi ngược: thông tin này dựa trên cơ sở nào, có phù hợp với bối cảnh lâm sàng không, có bỏ sót yếu tố nào không, có mâu thuẫn với nguyên tắc sinh học hay không. Nói cách khác, AI càng mạnh thì yêu cầu về nền tảng càng cao. Người học yếu nền tảng sẽ dễ tin nhầm một câu trả lời trôi chảy nhưng sai. Người học có nền tảng tốt mới có thể biến AI thành công cụ mở rộng tư duy, thay vì thành cây nạng nhận thức.

Một thay đổi đáng chú ý khác là sinh viên không còn chỉ cần biết học kiến thức chuyên môn, mà còn phải học cách làm việc với công nghệ một cách có trách nhiệm. Trong giáo dục sức khỏe hiện nay, nhiều khuyến nghị quốc tế đã bắt đầu xem AI literacy, hiểu biết về dữ liệu, bảo mật thông tin, đạo đức số và giới hạn của mô hình là những năng lực cần được tích hợp vào đào tạo. Medical Schools Council và Health Data Research UK đã nhấn mạnh rằng sinh viên ngành sức khỏe trong tương lai cần được chuẩn bị về tin học y tế, AI, quản trị dữ liệu và các vấn đề pháp lý – đạo đức liên quan đến sức khỏe số. AAMC cũng đưa ra các nguyên tắc nhấn mạnh tính lấy con người làm trung tâm, minh bạch, công bằng trong tiếp cận, bảo vệ quyền riêng tư và giám sát liên tục khi ứng dụng AI trong giáo dục y khoa.

Từ góc nhìn của sinh viên Răng Hàm Mặt, điều này có thể hiểu rất cụ thể. AI có thể giúp đọc nhanh hơn, nhưng không được thay thế việc đọc nguồn gốc. AI có thể giúp tóm tắt bài báo, nhưng không được thay thế việc hiểu thiết kế nghiên cứu và chất lượng bằng chứng. AI có thể giúp luyện giao tiếp, nhưng không được thay thế trải nghiệm tiếp xúc bệnh nhân thật. AI có thể giúp ôn tập giải phẫu, bệnh học, phục hình, nội nha, nha chu hay cắn khớp, nhưng không được làm mất đi thói quen tự đặt câu hỏi, tự liên hệ giữa lý thuyết và lâm sàng, và tự chịu trách nhiệm với nhận định chuyên môn của mình.

Trong bối cảnh đó, người học ngành Răng Hàm Mặt cần xây dựng cho mình một chiến lược học tập mới. AI nên được dùng để tăng tốc ở những phần cơ học như tìm ý, phân loại, hệ thống hóa, tạo câu hỏi luyện tập và mô phỏng tình huống. Nhưng ở những phần cốt lõi như hiểu bản chất bệnh sinh, lý giải chỉ định – chống chỉ định, phân tích lựa chọn điều trị, thực hành thao tác, kiểm soát vô khuẩn, giao tiếp với bệnh nhân và phản biện bằng chứng, sinh viên phải giữ vai trò trung tâm. Giá trị của người học không nằm ở chỗ ai viết prompt hay hơn, mà ở chỗ ai hiểu vấn đề sâu hơn, ai nhìn ra được giới hạn của câu trả lời, và ai chuyển tri thức thành hành động lâm sàng an toàn hơn.

Thời đại AI vì thế không làm giảm giá trị của việc học ngành Răng Hàm Mặt. Ngược lại, nó làm lộ rõ hơn bản chất thật của học tập chuyên ngành sức khỏe. Học không còn là việc thu gom thật nhiều thông tin, mà là rèn năng lực phân tích, chọn lọc, kiểm chứng và hành nghề có trách nhiệm. Một sinh viên giỏi trong thời đại AI sẽ không phải là người phụ thuộc vào công cụ, mà là người biết sử dụng công cụ để học nhanh hơn nhưng vẫn giữ được chiều sâu học thuật, bản lĩnh nghề nghiệp và phẩm chất của một người thầy thuốc tương lai. Đó mới là năng lực học tập mà ngành Răng Hàm Mặt cần hướng đến trong giai đoạn mới.

Tác giả: BS. Lê Kim Hải Nguyên

Người duyệt: TS. BS Lê Anh Tuân, ThS. BSNT Nguyễn Hà Quốc Trung

Đăng bài: ThS. BS Trần Anh Tuấn