Ngày 12/5 hằng năm là Ngày Quốc tế Điều dưỡng, dịp để tri ân đội ngũ điều dưỡng – lực lượng luôn hiện diện bên cạnh người bệnh trong suốt hành trình chăm sóc sức khỏe. Trong hệ thống y tế, điều dưỡng không chỉ là người hỗ trợ bác sĩ, mà là thành phần quan trọng bảo đảm hoạt động điều trị diễn ra an toàn, liên tục, hiệu quả và nhân văn.

Trong lĩnh vực Răng Hàm Mặt, vai trò của điều dưỡng mang đặc thù rất riêng. Đây là chuyên ngành làm việc trong vùng miệng – nơi có không gian nhỏ, nhiều mô mềm, nhiều mạch máu, nhiều nguy cơ nhiễm khuẩn, đồng thời người bệnh thường mang tâm lý lo sợ: sợ đau, sợ tiêm tê, sợ tiếng khoan, sợ nhổ răng, sợ biến chứng, sợ mất răng, sợ ảnh hưởng thẩm mỹ. Vì vậy, điều dưỡng Răng Hàm Mặt không chỉ chăm sóc răng miệng. Họ còn chăm sóc cảm xúc, sự an tâm và niềm tin của người bệnh.

Trong mỗi ca điều trị nha khoa, người bệnh thường nhìn thấy bác sĩ là người trực tiếp thực hiện thủ thuật. Nhưng để ca điều trị diễn ra trôi chảy, phía sau luôn có sự chuẩn bị và phối hợp của điều dưỡng: kiểm tra ghế máy, chuẩn bị khay dụng cụ, thuốc tê, vật liệu, phim chụp, hồ sơ, phương tiện bảo hộ; hỗ trợ hút nước bọt, kiểm soát vùng thao tác, trao dụng cụ đúng lúc, theo dõi sắc mặt người bệnh, hướng dẫn chăm sóc sau điều trị, xử lý dụng cụ sau thủ thuật và nhắc lịch tái khám. Mỗi việc có thể nhỏ, nhưng khi ghép lại, đó chính là nền tảng của chất lượng điều trị.

Một trong những vai trò quan trọng nhất của điều dưỡng Răng Hàm Mặt là kiểm soát nhiễm khuẩn. Trong nha khoa, máu, nước bọt, khí dung, dụng cụ sắc nhọn, tay khoan, mũi khoan, vật liệu phục hồi và thiết bị quay tốc độ cao cùng xuất hiện trong không gian hẹp. Chỉ một sai sót nhỏ trong vô khuẩn cũng có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm chéo. Vì vậy, điều dưỡng không đơn thuần “rửa dụng cụ” hay “dọn ghế”. Họ là người giữ an toàn sinh học cho phòng điều trị.

Từ phân loại dụng cụ, khử nhiễm, làm sạch, đóng gói, hấp tiệt khuẩn, lưu trữ, kiểm tra chỉ thị vô khuẩn, xử lý rác thải y tế, thay màng bọc bảo vệ, vệ sinh bề mặt ghế máy đến quản lý dụng cụ sắc nhọn – tất cả đòi hỏi kiến thức, kỷ luật và sự cẩn trọng. Một phòng khám hay khoa Răng Hàm Mặt chỉ thật sự an toàn khi đội ngũ điều dưỡng duy trì tốt các chuẩn mực này mỗi ngày.

Điều dưỡng Răng Hàm Mặt cũng là người phối hợp trực tiếp với bác sĩ tại ghế răng. Một ca trám răng, lấy tủy, nhổ răng, phẫu thuật răng khôn, điều trị nha chu, phục hình, chỉnh nha hay cấy ghép implant đều có trình tự, dụng cụ và vật liệu riêng. Điều dưỡng giỏi không chỉ chờ bác sĩ gọi từng món dụng cụ. Họ hiểu diễn tiến điều trị, đoán được bước tiếp theo, trao đúng dụng cụ, đúng hướng cầm, đúng thời điểm, đồng thời giúp duy trì vùng làm việc sạch, khô và rõ tầm nhìn. Sự phối hợp ấy giúp thủ thuật nhanh hơn, chính xác hơn và an toàn hơn.

Không chỉ có kỹ thuật, điều dưỡng còn giữ vai trò giao tiếp rất quan trọng. Họ thường là người đầu tiên và cuối cùng tiếp xúc với người bệnh trong một buổi điều trị. Trước thủ thuật, họ giúp người bệnh ổn định tâm lý, giải thích sơ bộ, hỏi tiền sử, đo sinh hiệu, chuẩn bị tư thế. Sau thủ thuật, họ hướng dẫn cách cắn gạc, dùng thuốc, chườm lạnh, ăn uống, vệ sinh răng miệng, theo dõi dấu hiệu bất thường và tái khám. Một lời dặn rõ ràng có thể giảm biến chứng. Một câu trấn an đúng lúc có thể giúp người bệnh bớt sợ hãi.

Trong Răng Hàm Mặt, nỗi sợ của người bệnh là điều rất thật. Có người sợ nha khoa từ nhỏ. Có người trì hoãn điều trị nhiều năm vì xấu hổ về răng miệng. Có trẻ em khóc khi vừa nghe tiếng máy hút. Có người lớn tuổi lo lắng vì bệnh nền, thuốc chống đông, tăng huyết áp, đái tháo đường. Có bệnh nhân phẫu thuật hàm mặt mang trong mình nỗi đau, mặc cảm và lo sợ thay đổi khuôn mặt. Trong những khoảnh khắc ấy, điều dưỡng cần quan sát tinh tế, nói vừa đủ, giữ thái độ bình tĩnh, không phán xét và giúp người bệnh cảm thấy được tôn trọng.

Điều dưỡng Răng Hàm Mặt còn góp phần quan trọng trong giáo dục sức khỏe. Nhiều bệnh răng miệng không thể điều trị bền vững nếu người bệnh không thay đổi thói quen hằng ngày. Sâu răng, viêm nướu, viêm nha chu, hôi miệng, ê buốt răng, viêm quanh implant, tổn thương do hàm giả hay khí cụ chỉnh nha đều liên quan đến vệ sinh răng miệng, chế độ ăn, thói quen chăm sóc và lịch tái khám. Điều dưỡng là người chuyển ngôn ngữ chuyên môn thành hướng dẫn dễ hiểu: cách chải răng, dùng chỉ nha khoa, bàn chải kẽ, vệ sinh hàm giả, chăm sóc sau nhổ răng, chăm sóc khí cụ chỉnh nha, nhận biết dấu hiệu cần quay lại khám.

Ở bệnh viện, vai trò điều dưỡng Răng Hàm Mặt còn mở rộng hơn nữa. Họ chăm sóc người bệnh sau phẫu thuật hàm mặt, chấn thương hàm mặt, nhiễm trùng vùng hàm mặt, u nang, u lành, ung thư miệng – hàm – mặt, khe hở môi vòm miệng, gãy xương hàm, tạo hình vùng mặt. Công việc không chỉ là hỗ trợ thủ thuật mà còn theo dõi đường thở, chảy máu, đau, phù nề, nhiễm trùng, dẫn lưu, vết mổ, dinh dưỡng, vệ sinh miệng, khả năng nuốt, khả năng nói và tâm lý người bệnh. Đây là phần chăm sóc đòi hỏi năng lực lâm sàng, sự tập trung và trách nhiệm cao.

Nghề điều dưỡng Răng Hàm Mặt vất vả hơn nhiều so với hình dung bên ngoài. Họ làm việc nhiều giờ trong tư thế đứng, xoay người, cúi cổ, quan sát liên tục, thao tác nhanh, tiếp xúc tiếng ồn, hóa chất, máu, nước bọt, khí dung và áp lực từ lịch bệnh dày. Họ có nguy cơ đau vai gáy, đau lưng, mỏi mắt, khô da, kim đâm, phơi nhiễm nghề nghiệp. Vì vậy, tri ân điều dưỡng không nên chỉ dừng ở lời chúc trong một ngày. Sự ghi nhận thật sự cần đến từ môi trường làm việc an toàn, phân công hợp lý, đào tạo bài bản, quy trình rõ ràng, trang bị bảo hộ đầy đủ và văn hóa tôn trọng trong ê-kíp.

Một cơ sở Răng Hàm Mặt muốn phát triển bền vững không thể chỉ đầu tư ghế máy, thiết bị hiện đại, vật liệu tốt hay kỹ thuật mới. Cần đầu tư vào đội ngũ điều dưỡng. Bởi điều dưỡng là người duy trì chất lượng mỗi ngày, giữ nhịp vận hành, phát hiện sai sót, bảo vệ an toàn cho người bệnh và góp phần tạo nên trải nghiệm điều trị nhân văn.

Nhân Ngày Quốc tế Điều dưỡng 12/5, xin gửi lời tri ân sâu sắc đến toàn thể điều dưỡng nói chung và điều dưỡng Răng Hàm Mặt nói riêng. Cảm ơn những người đã đến sớm để chuẩn bị, ở lại muộn để hoàn tất, âm thầm xử lý vô số công việc không phải ai cũng thấy. Cảm ơn những đôi tay giữ vô khuẩn, giữ trật tự, giữ nhịp điều trị. Cảm ơn những giọng nói đã trấn an người bệnh trước thủ thuật. Cảm ơn sự tỉ mỉ trong từng khay dụng cụ, từng lời dặn, từng thao tác nhỏ.

Tác giả: BS. Lê Kim Hải Nguyên

Người duyệt: TS. BS Lê Anh Tuân, ThS. BSNT Nguyễn Hà Quốc Trung

Đăng bài: ThS. BS Trần Anh Tuấn